สํานักงานปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์


Close Panel

ชนเผ่าขมุ

เขียนโดย ธวัช
PDFพิมพ์อีเมล

ขมุ แปลว่า “ คน” เป็นคำที่ชาวขมุใช้เรียกตัวเอง ในประเทศลาวเป็นแหล่งใหญ่ที่มีชาวขมุ จะเรียกชาวขมุว่า “ ลาวเทิง” หรือลาวบนที่สูง ในประเทศไทย ชาวขมุเข้ามานานพอสมควร อาศัยอยู่ในจังหวัดน่าน และบริเวณชายแดนจังหวัดเชียงราย และกระจัดกระจายอยู่ในจังหวัดภาคกลาง เช่น สุพรรณบุรี กาญจนบุรี และอุทัยธานี เป็นต้น บางทีก็เรียกว่า “ ข่า” ชาวขมุ แบ่งออกได้เป็นหลายกลุ่ม ตามลักษณะการใช้ภาษาและวัฒนธรรม ความเป็นอยู่ คำที่ชาวขมุใช้เรียกพวกกันเองแต่ต่างกลุ่มคือ “ ตม้อย” โดยจะใช้ลักษณะเฉพาะของกลุ่มนั้นๆ ต่อท้าย เช่น ตม้อยปูลวง(ชาวขมุจากหมู่บ้านที่อยู่เดิม) ตม้อยดอย(ชาวขมุจากเขตภูเขา) ตม้อยลื้อ(ชาวขมุที่อยู่ในกลุ่มพวกลื้อ) ฯลฯ ภาษา อยู่ในกลุ่มภาษาออสโตรเอเซียติค สาขามอญ-เขมร สาขาย่อยขมุอิค
ลักษณะบ้านเรีอน ชาวขมุตั้งถิ่นฐานอยู่บนที่สูง ชอบสร้างบ้านอยู่ตามชายเขา ระดับสูงจากน้ำทะเล ประมาณ 2,500- 3,000 ฟุต บ้านเรือนจะสร้างด้วยไม้ไผ่ ยกเว้นเสาและขื่อรองรับหลังคาใช้ไม้แผ่นประกอบ หลังคาใช้ใบจาก ฝาบ้านใช้แฝก ปัจจุบันบ้านที่ฐานะดีจะเปลี่ยนจากไม้ไผ่เป็นไม้แผ่น ใต้ถุนบ้านจะเป็นที่เก็บฟืนและสัตว์เลี้ยงเช่น ไก่ หมู เป็นต้น บริเวณจันทัน ใช้เป็นที่เก็บของเช่น ตะกร้า อาหารแห้ง กับดักสัตว์ เมล็ดพันธ์พืชและสิ่งมีค่าอื่นๆ

ครอบครัว มีขนาดครัวเรือนขนาดเล็ก สมาชิกน้อย ระบบเครือญาติของขมุเป็นระบบที่ซับซ้อน ให้ความสำคัญทั้งพ่อแม่ฝ่ายชายและหญิง กฎการแต่งานในหมู่ญาติ ลูกชายสามารถแต่งงานกับลูกพี่ลูกน้องได้ ส่วนลูกหญิงจะต้องแต่งกับผู้อื่น

อาหารการกิน กินข้าวเหนียวเป็นหลัก และกินเนื้อสัตว์และผักทุกชนิด อาหารประจำวันส่วนใหญ่จะเป็นจำพวกพืชผักต่างๆ ทั้งที่ปลูกไว้ในไร่ และพืชผักสวนครัว บางส่วนได้มาจากจากการล่าสัตว์ หาของป่า อาหารจำพวกหมู ไก่ จะใช้เฉพาะในพิธีกรรม การประกอบอาหารส่วนใหญ่จะใช้พริก เกลือ ผงชูรส และมักใส่ผักขี้อ้น (กลู้ช) เพื่อให้มีกลิ่นหอมและมีรส เป็นแกงผักน้ำใส อาหารที่ชาวขมุชอบมาคือ ปลาหมก (ก้ะ กูบ) ชาวขมุ จะหมักเหล้าไว้ใช้เอง เหล้าของชาวขมุ เป็นเหล้าอุเรียกว่า “ ปูจ” ไว้ต้อนรับแขกผู้มาเยือน และในการเซ่นไหว้ผี

การแต่งกาย ชาวขมุไม่มีวัฒนธรรมในการทอผ้าเอง มีเฉพาะในกลุ่มขมุลื้อ ชาวขมุบางกลุ่มจะนิยมเสื้อผ้าสีดำ หรือสีคล้ำเข้ม ผู้หญิงจะใช้ซิ่นลายขวางแบบไทลื้อ สวมเสื้อผ้าหนาสีน้ำเงินเข้มตัวสั้น ตกแต่งด้วยผ้าด้ายสีและเหรียญเงิน ใส่กำไลเงินที่คอ และกำไลข้อมือ โพกผ้าสีขาว หรือสีแดง สำหรับผู้ชายปัจจุบันมีการแต่งกายที่ไม่ต่างจากคนเมือง และในบางหมู่บ้านจะไม่พบการแต่งกายประจำเผ่าเลย

อาชีพ ทำการเกษตรเป็นหลักแบบยังชีพ ปลูกข้าว เผือกมัน และเครื่องปรุงรสอาหารต่างๆ พืชไร่และไม้ยืนต้นมีเล็กน้อย ส่วนใหญ่ปลูกไว้กิน หากมีเหลือก็จะแบ่งปันให้ญาติพี่น้อง นอกจากนี้ยังมีการเลี้ยงสัตว์ เช่นหมู ไก่ วัวควาย ส่วนใหญ่เลี้ยงไว้เพื่อใช้ประกอบพิธีกรรม

เครื่องดนตรี มีเครื่องดนตรีหลายชนิดที่ชาวขมุเล่นเพื่อความเพลิดเพลินยามว่าง จะทำจากไม้ไผ่เป็นส่วนใหญ่ หลายชนิดทำจากไม้ไผ่สด เล่นแล้วทิ้งไป เช่น “ โท้ร์” หรือตาว ใช้มือตี ตอด ซึงกูร ซูล เป็นต้น บางแห่งมีการเล่นแคน เล่นโร้ง ซึ่งทำจากเหรียญทองแดง ใช้ปากเป่าและมือดีด มีการเป่าขลุ่ย เรียกว่า “ ซู้ล” และตรึเวิล มีการตีฆ้องทองเหลือง ตีกลองซึ่งมีลักษณะคล้ายม้านั่งกลมแต่ขึงด้วยหนังวัวหนังควาย

 

ความเชื่อและพิธีกรรม ชาวขมุนับถือผี(โร้ย) มีพิธีเซ่นไหว้ด้วย หมู ไก่ ข้าว เหล้า จะเลี้ยงผีในพิธีสำคัญๆต่างๆ มีทั้งผีป่า ผีบ้าน ผีน้ำ ผีหมู่บ้าน ทุกบ้านจะมีผีเรือน (โร้ยกาง) ซึ่งเชื่อว่าประดิษฐานในบริเวณเตาหุงข้าวเวลามีพิธีเลี้ยงผีจะมีการติด “ เฉลว” (ตแล้) ไว้ เป็นเครื่องหมายที่ปฏิบัติมาแต่โบราณ พิธีกรรมที่สำคัญของชาวขมุจะใช้ในการรักษาความเจ็บป่วย โดยจัดพิธีเลี้ยงผีด้วยไก่และหมู (ซู้ ฮเอี้ยร ซู้ เซื้อง) พิธีการการฆ่าควาย(ซังพ้าน ตร้าก) เพื่อรักษาผู้ป่วยหนัก พีผูกข้อมือ(ตุ๊กติ้)

ลักษณะนิสัย และค่านิยม ชาวขมุเป็นผู้ที่รักความสงบ ไม่ชอบทะเลาะวิวาทหรือตีรันฟันแทงหรือกลั่นแกล้งใคร มีนิสัยขยัน อดทน ซื่อสัตย์ และรับคำสั่ง ชอบมีเพื่อฝูง มีการกินข้าวกินเหล้าร่วมกัน ชาวขมุจะให้ความเคารพผู้เฒ่าผู้แก่และญาติผู้ใหญ่ของตนอย่างเคร่งครัด ถ้าปฏิบัติตนไม่เหมาะสมจะถือว่าทำผิดประเพณีและถูกปรับไหม

ข้อมูลจากศูนย์พัฒนาสังคมหน่วยที่ ๒๕ จังหวัดน่าน  http://www.nansdc.go.th/nansdc/Khamu.htm

สำนักงานส่งเสริมและสนับสนุนวิชาการ 10 เชียงใหม่

ที่ตั้ง :: บริเวณศูนย์ราชการจังหวัดเชียงใหม่ ถนนโชตนา อ.เมือง จ.เชียงใหม่ 50300 โทร. 053-112485-6 โทรสาร. 053-112491

Website :: http://www.tpso10.org  Email :: tpso10@m-society.go.th  Facebook :: TPSO10 Chiang Mai